Αισθητισμός και το σύνθημα η «τέχνη για την τέχνη»

«Αισθητικά δοκίμια», Ch. Baudelaire,
Σειρά: Στις Πηγές Της Γνώσης, εκδ. Printa

Στα μέσα του 19ου αιώνα έκανε την εμφάνισή του το κίνημα του Αισθητισμού (Estet) κι αρχικά αποτελούσε εξέλιξη των ρομαντικών ιδεών γύρο από την τέχνη. Την απαρχή του αισθητισμού  βρίσκουμε στην Αγγλία, όπου οι προδρομικές μορφές του Τένυσον(Tennyson), Γουέρτζγουορθ(Wordsworth), Κόυλριτζ(Coleridge) στηρίζουν τα δημιουργήματά τους στο στοιχείο της φαντασίας, αντιδιαστέλλοντας την τέχνη από τη ζωή. Για τους πρώτους εστέτ η αλήθεια της φαντασίας φαίνεται να υπερέχει σε σχέση με εκείνη των πραγματικών γεγονότων.
Τις ιδέες αυτές βλέπουμε να αποκρυσταλλώνονται στις αντιλήψεις του Έντγκαρ Άλαν Πόε καθώς και στους Μπωντλαίρ και Μαλλαρμέ αργότερα. Σύμφωνα με τις απόψεις του Πόε, η ποίηση απευθύνεται στην ευαισθησία, αποτελεί ένα πάθος που εκδηλωνόταν σε εξωανθρώπινες καταστάσεις. Σκοπός της ποίησής του ήταν άλλωστε να συγκινήσει παρά να προκαλέσει την διάνοια σε προβληματισμό. Το αποκορύφωμα αυτής της τάσης συμπεριλάμβανε την απόδοση μεγαλύτερης έμφασης στις αποχρώσεις του ποιητικού λόγου παρά στην ίδια την ποιητική σύνθεση. Όσον αφορά τους κύριους εκπροσώπους του αισθητισμού κάποιοι μελετητές θεωρούν τον άγγλο συγγραφέα Όσκαρ Γουάιλντ, ως εκπρόσωπο ενώ αρκετοί άλλοι θεωρούν τον ποιητή Σουίνμπερν, που μετέφεραν τις θεωρίες του Πόε στην Αγγλία.
Παράλληλα με τον αισθητισμό, δηλαδή στη δεκαετία 1830 - 1840 εμφανίζονται οι Προραφαηλίτες στη ζωγραφική, μια αδελφότητα που είχε σκοπό να εξυγιάνει την αγγλική ζωγραφική από το στείρο Ακαδημαϊσμό και την ψυχρή και κενή περιγραφή της μορφής. Ωστόσο τα ρεύματα αυτά συμπλέκονται μεταξύ τους όσο και διαχωρίζονται. Η μορφή είτε στη ζωγραφική είτε στην ποίηση γίνεται το πεδίο προβληματισμού και διαμάχης και στην πραγματικότητα αντικατοπτρίζει την σκοπιμότητα της δημιουργίας τέχνης. Οι προραφαηλίτες έπαιρναν αποστάσεις από την τεχνική του Ραφαέλο της ιταλικής Αναγέννησης, ζητούσαν στροφή στη λιτότητα των μορφών και επάνοδο στα μοτίβα του Τζιόττο. Καταδίκαζαν τον αισθησιασμό των ραφαηλιτικών έργων και κήρυτταν ότι η τέχνη πρέπει να αποσκοπεί στη διάδοση των χριστιανικών αξιών, της αρετής, της ευσέβειας και της αλήθειας.
Είναι φανερό ότι η τέχνη ως μέσο επικοινωνίας και έκφρασης πάλεψε σκληρά με τον ίδιο της τον εαυτό αρκετές φορές. Αν ο ρομαντισμός, ο αισθητισμός, προραφαηλιτισμός και ο συμβολισμός φαίνεται να συναντώνται, είναι γιατί στάθηκαν απέναντι στη μορφή και στο περιεχόμενο των έργων τέχνης με προβληματισμό και με σαφώς διατυπωμένα ερωτήματα που στην πραγματικότητα δεν έχουν απαντηθεί ακόμη. Ο ρομαντισμός και ο νεοκλασσικισμός, που προηγήθηκαν, διαμόρφωσαν μια τάση που έδινε σημασία στη μορφή και στο ρυθμό του έργου. Ο αισθητισμός αντιτίθεται τόσο στην προσήλωση στην κοινωνική αποστολή της τέχνης, όσο και στην αδιαφορία για τη μορφή. Αν τα υπόλοιπα κινήματα φαίνεται να έχουν καθορισμένους στόχους, ο αισθητισμός μοιάζει να στερείται καθορισμένων στόχων. Διεκδικούν ελευθερία καλλιτεχνικής έκφρασης, θεωρούν την τέχνη αυτόνομη αξία άσχετη προς τις ωφελιμιστικές χρησιμότητες ή ηθικές κατευθύνσεις και θεωρούν ότι η ομορφιά ενός δημιουργήματος πεζογραφήματος ή ποιήματος αποκτά ρόλο και μόνο επειδή είναι όμορφο.
Θεωρητικοί του αισθητισμού, όπως ο Γουόλτερ Πέιτερ, υποστήριξαν ότι μορφή και περιεχόμενο είναι αξεχώριστα και άρα η αισθητική απόλαυση είναι συνισταμένη και των δύο. Σε αυτό το πλαίσιο υπέρτατη τέχνη θεωρείται η μουσική. Η αντίληψη αυτή, λοιπόν, μας φέρνει κοντά στην αντίστοιχη των Γάλλων συμβολιστών. Οι εστέτ προσπάθησαν να εφαρμόσουν τις αρχές της θεωρίας τους στην καθημερινότητά τους. Ο Όσκαρ Γουάιλντ εισηγήθηκε αυτό τη την τάση με διαλέξεις και μανιφέστα και την εφάρμοσε στην προσωπική ζωή του που από πολλούς θεωρείται αρκετά ωραιοπαθής. Από τους μελετητές της ιστορίας της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας θεωρείται ότι οι υπερβολές στις οποίες οδηγήθηκαν οι εστέτ επέφεραν εκφυλισμό του πνευματικού περιεχομένου αυτού του κινήματος και το μετέβαλαν σε έναν επιτηδευμένο μανιερισμό. Ο Μπωντλαίρ, η ιδιαίτερη αυτή  ποιητική μορφή των γαλλικών γραμμάτων, θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι δύσκολο να ενταχθεί σε κάποιο ρεύμα. Ξεκινά από την αξία της μουσικότητας της ποίησης και την αρμονία ανάμεσα στις αισθήσεις και στη σκέψη. Ο ποιητής, με άλλα λόγια, «ενορχηστρώνει» το έργο του με σκοπό να εκφράσει τα βαθύτερα συναισθήματά του. Οι Συμβολιστές επιδίωκαν να ελευθερώσουν την ποίηση από τον επεξηγηματικό ρόλο της και να καταφέρουν να εκφράσουν τις φευγαλέες εντυπώσεις και τα συναισθηματικά βιώματα της εσωτερικής ζωής του ανθρώπου. Η μορφή και εδώ γίνεται το κύριο πεδίο δραστηριότητας. Ο λόγος γίνεται ένα υλικό που προσφέρεται για γλυπτική. Δημιουργούνται έργα ηχητικά και οπτικά χωρίς όμως περιεχόμενο. Η επίδραση του εστετισμού είναι ευδιάκριτη. Εμφανίστηκαν αριστουργήματα όπως οι «Ελεγείες χωρίς λόγια» του Βερλαίν και το «Απόγευμα του φαύνου» του Μαλλαρμέ.
Ο Μπωντλαίρ ήταν επιφυλακτικός απέναντι στον ακαδημαϊσμό και ταυτόχρονα απέναντι στην εκβιομηχάνιση και την πρόοδο που εμφανιζόταν στην εποχή του. Η αισθητική του χρήσιμου συγκρουόταν με την αισθητική του όμορφου, όταν η βιομηχανική ανάπτυξη εισέβαλε στις Ευρωπαϊκές πόλεις. Η θεωρία του για τη διπλή υπόσταση του ωραίου, το αιώνιο στοιχείο που περιέχει η ομορφιά, αλλά και το επικαιρικό που οφείλει να μην αγνοεί, αποτελεί μια από τις κορυφαίες στιγμές των αισθητικών του συλλήψεων. Ο Μπωντλαίρ δοκιμάζει να πάρει προσωπική θέση σε ό,τι αφορά τα αισθητικά ζητήματα και τα μεγάλα καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής του και τον απασχολεί η σχέση του καλλιτέχνη με τον καθημερινό βίο, το ρόλο της φαντασίας και τον κίνδυνο από την κυριαρχία των υλικών κριτηρίων και της τεχνολογικής προόδου στην εποχή του. Μετά από ενάμισι αιώνα ο προβληματισμός του μας φαίνεται ολόφρεσκος.

Για το Λέξημα
Στέλλα Κοντογιάννη.