Το σύνολο των μνημείων του έντεχνου λόγου οι παλαιοί το ονόμαζαν Γράμματα ή Λόγους, οι νεώτεροι, Γραμματεία ή Λογοτεχνία. Ο όρος φιλολογία για το σύνολο των μνημείων του έντεχνου λόγου δεν είναι ορθό να χρησιμοποιείται, γιατί φιλολογία είναι ολόκληρη η επιστήμη της αρχαιότητας, δηλαδή η αρχαιομάθεια.
Η γραμματεία κάθε λαού έχει την αξία της, η συμβολή στη διαμόρφωση του σημερινού πολιτισμού κάθε πνευματικής δημιουργίας, απ' οπουδήποτε κι αν προέρχεται είναι ανεκτίμητη. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο σημερινός πολιτισμός είναι ο καλύτερος δυνατός, ωστόσο οι λαοί που ζουν στην υφήλιο έχουν προσφέρει εξαιρετικές οπτικές γωνίες στην αντιμετώπιση της ανθρώπινης ύπαρξης.
Στον έντεχνο λόγο διακρίνουμε την ύλη και το είδος. Ύλη είναι το περιεχόμενο του λογοτεχνήματος, τα νοήματα, οι ιδέες. Είδος είναι η μορφή, ο τρόπος με τον οποίο εκφράζονται οι ιδέες. Το είδος ή τη μορφή απαρτίζουν όχι μόνον οι λέξεις αλλά και η πλοκή λέξεων, οι εικόνες, οι μεταφορές, οι παρομοιώσεις, τα διάφορα σχήματα λόγου και γενικά η όλη δομή του λογοτεχνήματος. Η μεγαλύτερη αρετή για το περιεχόμενο είναι η αλήθεια, για τη μορφή είναι το κάλλος. Η γραμματολογία εξετάζει τα μνημεία του έντεχνου λόγου κατά τη μορφή και κατά το περιεχόμενό τους.
Το αισθητικό πρόβλημα της μορφής πήρε τη μοντέρνα του διάσταση με τις θεωρίες της καθαρής οπτικότητας. Οι Έλληνες φιλόσοφοι είχαν ήδη συνδέσει το πρόβλημα της μορφής με το πρόβλημα του κάλλους. Ο Πλάτων έβρισκε στις γεωμετρικές μορφές την ιδέα του απόλυτου κάλλους ενώ για τον Αριστοτέλη το κάλλος της ζωγραφικής και της γλυπτικής μορφής εξαρτιόταν από την ισορροπία των αναλογιών της και από το σωστό μέτρο. Το μέτρο, που εφαρμόστηκε τόσο στην απεικονιστική τέχνη όσο και, στην ποίηση είχε σκοπό ακριβώς να διατηρήσει τη μορφή και να την ανεβάσει στο επίπεδο του κάλλους. Η μοντέρνα τάση απόρριψης του μέτρου ως στοιχείου διατήρησης της μορφής κι επομένως η διάσπαση της μορφής, βασίστηκε επίσης στην βεβαιότητα ότι το μέτρο υπάρχει. Χωρίς την βεβαιότητα της ύπαρξης κάποιου στοιχείου δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για την άρνησή του. Έτσι πορεύεται η διαλεκτική: θέση - άρνηση - σύνθεση. Αυτή η αντίθεση μεταξύ απτικού και οπτικού, για τον χαρακτηρισμό της διαφορετικής αξίας που μπορεί να πάρει η μορφή ανάλογα με τους καλλιτέχνες και τα έργα τέχνης, εμφανίστηκε για πρώτη φορά πριν τον 20ο αιώνα.
Το σύγχρονο κίνημα της αφηρημένης τέχνης εξώθησε στην ανάγκη εμβάθυνσης στον τομέα της θεωρίας των μορφών. Η μοντέρνα ποίηση επέτρεψε τη ρίξη ανάμεσα στη «μορφή - πραγματικότητα» και στη «μορφή - αντικείμενο (εικόνα)». Έρευνες σχετικά με τη μορφή στην τέχνη προήλθαν από γλωσσολόγους και ψυχολόγους που ασχολήθηκαν με τις δυνατότητες αντίληψης και όρασης. Κάτω από την επιρροή αυτών των ερευνών διαμορφώθηκε στη Μόσχα ένα κίνημα γνωστό ως «ρωσικός φορμαλισμός». Οι φορμαλιστές επαναπροσδιόρισαν την έννοια της Ποιητικής, που παύει πλέον να υποδηλώνει το σύνολο των δεδομένων κανόνων βάσει των οποίων πρέπει να γράφονται τα λογοτεχνικά κείμενα. Στόχος πάντοτε ήταν η διερεύνηση της «λογοτεχνικότητας», ο προσδιορισμός των μορφών εκείνων που καθιστούν ένα έργο λογοτεχνικό.
Ένα άλλο σημείο στο οποίο αξίζει να σταθούμε είναι η αλήθεια, ως αρετή του περιεχομένου ενός λογοτεχνικού έργου. Το πρόβλημα της «αλήθειας» ως έννοιας απασχόλησε τη φιλοσοφία από πολύ παλιά. Με το πέρασμα του χρόνου και την ανάπτυξη της Λογικής, η αλήθεια έλαβε την έννοια της λογικά ορθής θέσης. Αληθές είναι συνεπώς το περιεχόμενο που «στέκει» λογικά ακόμα και όταν αυτό είναι πλάσμα της φαντασίας. Ο υπερρεαλισμός, όμως βασίστηκε στην ανατροπή του λογικά ορθού, επομένως δόμησε μια τέχνη πάνω στο γκρέμισμα της αλήθειας ως αρετής του περιεχομένου ενός έργου. Είναι τελικά αξιοσημείωτο ότι δεν θα υπήρχε καμιά ανατροπή εάν δεν είχε προϋπάρξει η «θέση» της αλήθειας ως αρετής. Σύμφωνα με τις θεωρίες των γλωσσολόγων η αλήθεια σήμαινε την συνοχή των προτάσεων, την διατήρηση μιας δομής και μιας αντιστοιχίας εννοιών και λέξεων.
Οι λέξεις του προφορικού ή του γραπτού λόγου συμβαίνει να είναι «αληθινές» εκφράσεις πραγμάτων, όχι δυνάμει μιας φυσικής εικονιστικής ή δομικής ομοιότητας μεταξύ λέξεων και πραγμάτων. Αυτές μπορούν να χαρακτηρίζονται έτσι, επειδή υπάρχουν κανόνες ή συμβατικότητες που ρυθμίζουν τη χρήση των λέξεων. Το καθήκον του φιλοσόφου είναι να διασαφηνίζει την ουσία και τη λειτουργία αυτών.

Για το Λέξημα
Στέλλα Κοντογιάννη
21 - 1 - 2005.